Ochrona dziedzictwa kulturowego | Anoksja azotowa VELOXY

Kołatek w zabytkowej ramie, żywiak w starodruku, mole w szatach liturgicznych? W zbiorach muzealnych, archiwalnych i bibliotecznych liczy się nie tylko usunięcie szkodnika, lecz także ochrona samego obiektu. Arenzano DDD przyjmuje zapytania dotyczące dezynsekcji zbiorów metodą anoksji azotowej - bez bezpośredniego nanoszenia insektycydów na zabytki, z kwalifikacją materiałów i kontrolą warunków procesu.

Przyjmujemy zapytania z muzeów, archiwów, bibliotek, obiektów sakralnych i kolekcji prywatnych w całej Polsce. Możliwość wykonania zabiegu na miejscu oceniamy indywidualnie, z uwzględnieniem gabarytów, stanu zachowania i warunków technicznych.

Zadzwoń: 537 775 477 Wyślij zapytanie

Na czym polega anoksja azotowa VELOXY?

Anoksja to dezynsekcja w atmosferze o bardzo niskiej zawartości tlenu. Obiekty umieszcza się w szczelnej komorze z folii barierowej, do której wprowadza się azot. W metodzie dynamicznej VELOXY azot jest wytwarzany z powietrza na miejscu, zamiast dostarczania go wyłącznie w butlach. W odpowiednich warunkach i przy dostatecznie długiej ekspozycji metoda zwalcza owady na różnych etapach rozwoju, także larwy ukryte wewnątrz materiałów.

To nie jest nowinka. Metodę zapoczątkowano w USA w latach 80. XX wieku, a Joanna Karbowska-Berent z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu opisuje anoksję jako metodę zwalczania owadów akceptowaną i stosowaną prawie na całym świecie. Anoksja należy do metod opisanych w podejściu IPM, które porządkuje norma PN-EN 16790:2016-08.

W polskiej literaturze konserwatorskiej opisano dla VELOXY stężenie tlenu około 0,1-0,3% i zabiegi trwające zwykle około trzech tygodni. Nie są to jednak uniwersalne nastawy ani gwarantowany termin dla każdego obiektu. O skuteczności decydują gatunek szkodnika, temperatura, czas, szczelność komory oraz utrzymanie wymaganych parametrów.

Jakie zbiory można kwalifikować do dezynsekcji?

Starodruki, rękopisy i archiwalia - książki, dokumenty, mapy, oprawy i materiały papierowe.

Zabytki drewniane - meble, ramy, rzeźby, elementy wyposażenia oraz wybrane obiekty sakralne.

Tkaniny historyczne - gobeliny, dywany, kostiumy, szaty liturgiczne, hafty i inne wyroby włókiennicze.

Kolekcje przyrodnicze i etnograficzne - wybrane obiekty ze skóry, futer, piór i innych materiałów organicznych.

Obiekty wielomateriałowe - po analizie ich budowy, stanu zachowania i ewentualnych przeciwwskazań.

Rękopis, polichromia czy XVIII-wieczny ornat to nie belka stropowa. Tu nie ma miejsca na eksperymenty. Nie kwalifikujemy zabytku wyłącznie na podstawie jego wymiarów. Znaczenie mają także pigmenty, kleje, warstwy malarskie, wcześniejsze naprawy i warunki przechowywania. Przy obiektach wrażliwych konieczna jest współpraca z konserwatorem.

Jakie szkodniki niszczą zbiory?

W zabytkowym drewnie spotyka się m.in. kołatka domowego, tykotka pstrego, spuszczela pospolitego i miazgowce. W zbiorach papierowych oraz oprawach zagrożeniem mogą być żywiak chlebowiec, rybiki i gryzki, a w tkaninach, skórach i kolekcjach przyrodniczych - mole, skórniki i mrzyki. Sam otwór wylotowy czy stara mączka nie przesądzają o aktywnej infestacji.

Przed wyborem metody trzeba ustalić, czy szkodnik nadal żeruje, rozpoznać gatunek i ocenić ryzyko dla sąsiednich obiektów. Szczegółowe wskazówki opisujemy w poradniku „Szkodniki zbiorów muzealnych - jak je rozpoznać i zwalczać?”.

Jak przebiega dezynsekcja zbiorów metodą anoksji?

Zgłoszenie i wstępna analiza. Otrzymujemy opis problemu, zdjęcia śladów i owadów, wymiary oraz informacje o materiałach.
Kwalifikacja techniczna i konsultacja z konserwatorem. Ustalamy, czy anoksja jest właściwą metodą, jakie są ograniczenia i czy zabieg może odbyć się na miejscu.
Przygotowanie komory. Dobieramy szczelną osłonę barierową do gabarytów obiektów i ustalamy warunki bezpiecznego prowadzenia procesu.
Wprowadzenie azotu i ekspozycja. Obniżamy zawartość tlenu i utrzymujemy wymagane warunki przez czas określony dla danego przypadku.
Kontrola i zakończenie. Weryfikujemy przebieg zabiegu, bezpiecznie otwieramy komorę i przekazujemy dokumentację w uzgodnionym zakresie.

Podczas planowania uwzględniamy stężenie tlenu, temperaturę, wilgotność względną i szczelność. Przykładowa wilgotność około 55% opisywana dla zbiorów papierowych nie oznacza jednej wartości właściwej dla wszystkich zabytków. Zakres monitoringu i dokumentowania uzgadniamy przed realizacją.

Dlaczego anoksja zamiast oprysku lub fumigacji?

Anoksja nie wymaga bezpośredniego nanoszenia środków owadobójczych na zabytek i nie pozostawia na nim pozostałości insektycydu. To istotna zaleta przy papierze, tekstyliach i obiektach o złożonej budowie. Nie oznacza jednak, że każdy obiekt można poddać zabiegowi bez oceny konserwatorskiej. Również mrożenie, ogrzewanie i inne metody mają swoje zastosowania oraz ograniczenia.

Anoksja służy zwalczaniu owadów, a nie dezynfekcji pleśni. Jeśli problemem są grzyby lub bakterie, najpierw należy ocenić stan zbiorów, warunki wilgotnościowe i potrzebę badań mikrobiologicznych, a następnie uzgodnić postępowanie z konserwatorem.

Dezynsekcja na miejscu - bez niepotrzebnego transportu zabytków

Komory z folii barierowej można przygotowywać pod wymiary wielu obiektów, także dużych mebli czy zespołów zbiorów. Pozwala to w określonych przypadkach przeprowadzić dezynsekcję in situ, ograniczając ryzyko związane z przewożeniem zabytków. Każdą realizację poprzedza jednak ocena dostępnej przestrzeni, bezpieczeństwa, zasilania i organizacji pracy instytucji.

Program Ochrony Zbiorów IPM - nie tylko jednorazowy zabieg

Skuteczna dezynsekcja nie zabezpiecza kolekcji przed ponownym pojawieniem się owadów. Dlatego dla muzeów, bibliotek, archiwów i magazynów zbiorów przewidujemy także cykliczny program monitoringu szkodników, oparty na zasadach Integrated Pest Management (IPM).

inspekcja magazynów, regałów, gablot i stref przyjmowania zbiorów;
dobór, rozmieszczenie i okresowe odczyty pułapek monitoringowych;
pomiary temperatury i wilgotności względnej podczas wizyt;
ewidencja obserwacji, dokumentacja fotograficzna i raporty z zaleceniami;
procedura reagowania na wykrycie owadów oraz wskazówki dotyczące kwarantanny nowych nabytków.

Zakres i częstotliwość wizyt ustalamy po rozpoznaniu liczby pomieszczeń, rodzaju zbiorów i zagrożeń. Monitoring nie zastępuje nadzoru konserwatorskiego ani systemów ciągłej kontroli mikroklimatu. Program może obejmować także kontrolę gryzoni w ramach naszego programu kontroli DDD.

Co otrzymuje muzeum, archiwum lub zarządca zbiorów?

Przed realizacją określamy zakres obiektów, metodę, warunki techniczne, odpowiedzialność za przygotowanie zbiorów, orientacyjny czas i sposób dokumentowania procesu. Po zabiegu dokumentacja może obejmować wykaz obiektów, daty, zapis dostępnych pomiarów, przebieg interwencji i zalecenia monitoringu. Ostateczny zakres ustalamy w ofercie.

Najczęstsze pytania

Ile trwa anoksja azotowa?

Typowo około trzech tygodni od osiągnięcia wymaganych warunków. Czas może się wydłużyć w zależności od gatunku owada, temperatury i parametrów procesu.

Czy można przeprowadzić zabieg bez wywożenia eksponatów?

W wielu przypadkach tak. Wykonalność komory na miejscu potwierdzamy po analizie wymiarów, dostępności pomieszczenia i wymagań bezpieczeństwa.

Czy anoksja jest odpowiednia dla obrazów, polichromii i obiektów mieszanych?

Takie obiekty wymagają indywidualnej kwalifikacji konserwatorskiej. Nie deklarujemy bezpieczeństwa metody bez rozpoznania materiałów i stanu zachowania.

Czy anoksja zwalcza jaja i larwy?

Przy prawidłowo dobranych i utrzymanych parametrach proces jest przeznaczony do zwalczania wszystkich stadiów rozwojowych owadów. Odporność poszczególnych gatunków jest jednak różna.

Jak zapewniacie bezpieczeństwo ludzi w pomieszczeniu?

Projektujemy szczelną komorę i określamy wymagania bezpieczeństwa. Azot może wypierać tlen z powietrza, dlatego przed realizacją konieczna jest ocena wentylacji, dostępu osób oraz sposobu kontroli atmosfery pomieszczenia. Środki zabezpieczające i procedury ustalamy dla konkretnej lokalizacji.

Czy anoksja usuwa pleśń?

Nie. Działa na owady. Przy skażeniu mikrobiologicznym potrzebne jest osobne postępowanie, uzgodnione z konserwatorem.

Ile kosztuje dezynsekcja zbiorów?

Wycena zależy od liczby i gabarytów obiektów, rodzaju materiałów, lokalizacji, organizacji komory oraz zakresu monitoringu i dokumentacji. Przygotowujemy ją po analizie zgłoszenia.

Informacja dla instytucji i zamówień publicznych

Przy przygotowywaniu zapytań ofertowych dotyczących dezynsekcji zbiorów muzealnych i archiwalnych można rozważyć kody CPV 90921000-9 - Usługi dezynfekcji i dezynsekcji oraz CPV 90922000-6 - Usługi zwalczania szkodników. Kody są pomocne przy opisywaniu usług, ale ostateczną klasyfikację i dobór kodów CPV ustala zamawiający stosownie do przedmiotu i zakresu zamówienia. Na potrzeby postępowania możemy przygotować opis zakresu prac, warunków technicznych i dokumentacji procesu.

Zapytaj o dezynsekcję zbiorów muzealnych

Prześlij zdjęcia obiektu i śladów szkodników, wymiary, lokalizację oraz krótki opis problemu. Jeśli masz dokumentację konserwatorską lub wyniki identyfikacji owadów, dołącz je do zapytania. Pomożemy ustalić dalsze kroki i ocenić możliwość zastosowania anoksji.

Arenzano DDD - ochrona zbiorów i zabytków.